تکنیک های تندخوانی؛ چطور سریع تر بخوانیم و بهتر یاد بگیریم؟

تا به حال شده یک صفحه کتاب را چند بار بخوانی اما متوجه شوی چیزی از آن به خاطر نداری؟

یا برای خواندن یک فصل، آنقدر زمان صرف کنی که آخرش احساس کنی از برنامه درسی ات عقب افتاده ای؟ این مشکل برای بسیاری از دانش آموزان و دانشجویان آشناست. حجم زیاد کتاب ها، جزوه ها و مطالب درسی باعث می شود توانایی مطالعه سریع تر و موثرتر اهمیت زیادی پیدا کند.

اینجاست که تندخوانی مطرح می شود.

اما یک تصور اشتباه درباره تندخوانی وجود دارد: اینکه هرچه سریع تر بخوانیم، تندخوان تر و موفق تر هستیم. در حالی که هدف اصلی تندخوانی، فقط افزایش تعداد کلمات خوانده شده در دقیقه نیست. مطالعه موثر یعنی بتوانی متناسب با نوع متن، با سرعت مناسب بخوانی، نکات مهم را تشخیص دهی و اطلاعات ضروری را به خاطر بسپاری.

تندخوانی چیست؟

تندخوانی به مجموعه ای از تکنیک ها و مهارت های مطالعه گفته می شود که با هدف افزایش سرعت خواندن و در عین حال حفظ سطح قابل قبول درک مطلب استفاده می شوند. در مطالعه معمولی ممکن است چشم روی تک تک کلمات حرکت کند، خواننده بارها به جمله قبلی برگردد یا هنگام خواندن، ذهنش درگیر موضوعات دیگری شود. بخشی از تکنیک های تندخوانی تلاش می کنند این عادت ها را کاهش دهند.

برای مثال، به جای اینکه جمله را به شکل زیر بخوانی:

من / امروز / برای / امتحان / ریاضی / مطالعه / می کنم.

می توان تلاش کرد چند کلمه را در یک نگاه دریافت کرد:

من امروز / برای امتحان ریاضی / مطالعه می کنم.

البته مغز انسان برای همه متن ها نمی تواند با یک سرعت ثابت عمل کند. متن داستانی ساده، کتاب درسی، مقاله علمی و یک متن تخصصی نیازهای متفاوتی دارند. پس تندخوانی واقعی یعنی «تنظیم سرعت مطالعه»، نه اینکه همیشه با بیشترین سرعت ممکن بخوانیم.

چرا بعضی افراد کند مطالعه می کنند؟

قبل از یادگیری تکنیک های تندخوانی، بهتر است بدانیم چه چیزهایی سرعت مطالعه را پایین می آورند.

خواندن کلمه به کلمه

بعضی افراد عادت دارند هر کلمه را جداگانه بخوانند. در حالی که چشم می تواند در هر توقف، بیش از یک کلمه یا بخشی از یک عبارت را دریافت کند.

بازگشت مداوم به متن

گاهی بدون اینکه دلیل مشخصی داشته باشیم، به جمله یا پاراگراف قبلی برمی گردیم و دوباره آن را می خوانیم. این کار اگر بیش از حد اتفاق بیفتد، سرعت مطالعه را کاهش می دهد. البته برگشت به متن همیشه بد نیست. اگر مطلب دشوار باشد، مرور دوباره می تواند بخشی طبیعی از یادگیری باشد.

بلند خواندن ذهنی

بسیاری از افراد هنگام مطالعه، صدای کلمات را در ذهن خود تکرار می کنند. این فرایند که معمولا به آن subvocalization گفته می شود، یکی از موضوعات مورد بحث در آموزش تندخوانی است. اما نباید تصور کرد که باید به زور این فرایند را کاملا حذف کنیم. برای بعضی مطالب، به ویژه مطالب دشوار، پردازش زبانی می تواند به درک مطلب کمک کند.

حواس پرتی

گاهی مشکل اصلی سرعت چشم نیست؛ مشکل این است که ذهن هنگام مطالعه جای دیگری است. وقتی هر چند دقیقه پیام تلفن همراه را بررسی می کنیم یا ذهنمان درگیر شبکه های اجتماعی است، طبیعی است که مطالعه طولانی و موثر دشوار شود.

تکنیک اول: پیش خوانی

یکی از ساده ترین تکنیک های موثر، پیش خوانی یا مرور سریع متن قبل از مطالعه دقیق است.

قبل از اینکه یک فصل را از ابتدا تا انتها بخوانی، چند دقیقه وقت بگذار و عنوان ها، تیترها، تصاویر، جدول ها، کلمات برجسته و خلاصه فصل را بررسی کن. مثلا اگر قرار است فصل «دستگاه گوارش» را بخوانی، ابتدا تیترهای اصلی را ببین:

• دهان
• مری
• معده
• روده کوچک
• روده بزرگ
• جذب مواد غذایی

حالا وقتی متن را می خوانی، ذهن تو از قبل یک نقشه کلی از فصل دارد. این کار می تواند باعث شود بهتر بفهمی هر بخش چه ارتباطی با بخش های دیگر دارد.

تکنیک دوم: خواندن گروهی کلمات

به جای اینکه چشم را روی تک تک کلمات متوقف کنی، تلاش کن عبارت های کوتاه را با هم ببینی.

مثلا به جای:

«دانش آموز / باید / برای / مطالعه / برنامه / داشته / باشد.»

سعی کن عبارت ها را به صورت گروهی دریافت کنی:

«دانش آموز باید / برای مطالعه / برنامه داشته باشد.»

هدف این تمرین این نیست که از روی متن عبور کنی؛ هدف این است که چشم و مغز به تدریج با دریافت گروهی اطلاعات آشنا شوند.

تکنیک سوم: استفاده از راهنما

می توانی از انگشت، مداد یا نوک خودکار به عنوان راهنمای حرکت چشم استفاده کنی.

راهنما را زیر خط حرکت بده و سعی کن چشم ها حرکت آن را دنبال کنند.

برای مثال، اگر معمولا هنگام مطالعه چشم تو مدام به عقب برمی گردد، حرکت منظم انگشت می تواند به حفظ مسیر مطالعه کمک کند. بعد از مدتی می توانی راهنما را کنار بگذاری و ببینی آیا عادت مطالعه ات تغییر کرده است یا نه.

تکنیک چهارم: کاهش بازگشت های غیرضروری

اگر هنگام مطالعه مرتب به جمله قبلی برمی گردی، یک تمرین ساده انجام بده. یک پاراگراف کوتاه انتخاب کن و آن را یک بار با تمرکز بخوان. در طول خواندن، اگر احساس کردی بخشی را کامل متوجه نشده ای، بلافاصله به عقب برنگرد. ابتدا پاراگراف را تمام کن.

سپس اگر هنوز مفهوم آن بخش برایت روشن نبود، به همان قسمت برگرد.

این روش کمک می کند بازگشت به متن از یک عادت ناخودآگاه به یک تصمیم آگاهانه تبدیل شود.

تکنیک پنجم: زمان بندی مطالعه

برای افزایش سرعت مطالعه، گاهی باید سرعت فعلی خودت را اندازه بگیری.

یک متن متناسب با سطح خودت انتخاب کن.

مثلا به مدت 10 دقیقه مطالعه کن و مشخص کن تا چه قسمتی پیش رفته ای.

سپس ببین چه مقدار از مطالب را واقعا فهمیده ای.

در مرحله بعد، تلاش کن همان نوع متن را با کمی سرعت بیشتر بخوانی و دوباره میزان درک خودت را بررسی کنی.

هدف این نیست که فقط تعداد صفحات بیشتری بخوانی.

هدف این است:

سرعت بیشتر + درک قابل قبول

اگر سرعت بالا برود اما چیزی از متن متوجه نشوی، عملا مطالعه موثری اتفاق نیفتاده است.

تکنیک ششم: تمرکز روی کلمات کلیدی

همه کلمات یک متن اهمیت یکسانی ندارند.

برای مثال در یک متن آموزشی، کلمات کلیدی، تعریف ها، علت ها، نتیجه ها، مثال ها و اعداد مهم می توانند اطلاعات اصلی را منتقل کنند.

هنگام مطالعه تلاش کن ساختار اصلی متن را پیدا کنی.

مثلا در این جمله:

«کمبود خواب می تواند روی توجه، حافظه و عملکرد تحصیلی نوجوانان تاثیر منفی بگذارد.»

کلمات کلیدی می توانند این ها باشند:

• کمبود خواب
• توجه
• حافظه
• عملکرد تحصیلی

وقتی ساختار اصلی جمله را تشخیص می دهی، لازم نیست همه بخش ها را با یک میزان توجه پردازش کنی.

تکنیک هفتم: سوال سازی قبل از مطالعه

قبل از خواندن یک بخش، چند سوال درباره آن بساز.

مثلا اگر قرار است درباره فتوسنتز مطالعه کنی، از خودت بپرس:

فتوسنتز چیست؟

در کدام بخش سلول اتفاق می افتد؟

گیاه برای فتوسنتز به چه چیزهایی نیاز دارد؟

محصول فتوسنتز چیست؟

حالا هنگام مطالعه، ذهن تو به دنبال پاسخ این سوال ها خواهد بود.

این روش علاوه بر افزایش تمرکز، می تواند مطالعه را فعال تر کند.

تکنیک هشتم: خلاصه نویسی بعد از مطالعه

یکی از اشتباهات رایج این است که همزمان با هر چند خط مطالعه، شروع به نوشتن خلاصه بسیار طولانی کنیم.

گاهی بهتر است ابتدا یک بخش مشخص را بخوانی و بعد کتاب را ببندی.

سپس سعی کن در چند جمله بگویی:

«این بخش چه چیزی می گفت؟»

اگر بتوانی مفهوم را با زبان خودت توضیح بدهی، نشانه خوبی است که آن را فهمیده ای.

مثلا بعد از خواندن یک صفحه زیست شناسی، به جای اینکه همان صفحه را دوباره بخوانی، برای خودت توضیح بده:

«این بخش درباره رابطه بین این دو فرایند بود و نتیجه آن این اتفاق است.»

این روش مطالعه را از خواندن منفعل به یادگیری فعال نزدیک می کند.

تندخوانی برای همه متن ها یکسان نیست

یکی از مهم ترین نکات درباره تندخوانی این است که نباید با تمام متن ها یک رفتار داشته باشی.

برای یک داستان ساده، ممکن است بتوانی سرعت مطالعه را افزایش دهی.

برای یک متن خبری، می توانی ابتدا تیتر و بخش های مهم را بررسی کنی.

اما برای یک مسئله ریاضی یا یک مفهوم دشوار فیزیک، سرعت بالا ممکن است باعث شود بخشی از فرایند حل را از دست بدهی.

پس بهتر است سه سرعت برای خودت در نظر بگیری:

• مطالعه سریع برای متن های ساده و آشنا
• مطالعه معمولی برای مطالب آموزشی
• مطالعه آهسته برای مطالب دشوار، تخصصی یا مهم

این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون «سریع تر خواندن» همیشه به معنی «بهتر مطالعه کردن» نیست.

یک مثال کاربردی

فرض کن فردا امتحان تاریخ داری و باید سه فصل را مرور کنی.

اگر بخواهی تمام صفحات را با یک سرعت ثابت و از ابتدا تا انتها بخوانی، ممکن است زمان زیادی از دست بدهی.

اما می توانی این روش را امتحان کنی:

مرحله اول:
5 دقیقه تیترها، تصاویر، جدول ها و بخش های مهم هر فصل را بررسی کن.

مرحله دوم:
هر فصل را با تمرکز بخوان و روی نکات اصلی تمرکز کن.

مرحله سوم:
بعد از هر بخش، کتاب را ببند و با زبان خودت توضیح بده چه چیزی یاد گرفته ای.

مرحله چهارم:
در پایان، فقط سراغ قسمت هایی برو که در یادآوری آنها مشکل داشتی.

این روش باعث می شود زمانت را بیشتر روی بخش هایی بگذاری که واقعا به توجه نیاز دارند.

تندخوانی و کنکور

تندخوانی می تواند برای کنکوری ها جذاب باشد، چون حجم مطالب زیاد است و زمان اهمیت زیادی دارد.

اما در کنکور، فقط سرعت خواندن مهم نیست.

توانایی تشخیص نکته مهم، درک سوال، تحلیل گزینه ها و مدیریت زمان هم اهمیت دارد.

مثلا اگر سوالی را خیلی سریع بخوانی اما کلمه «نیست» یا «نادرست» را نبینی، سرعت بیشتر هیچ کمکی به تو نمی کند.

بنابراین هنگام تمرین تندخوانی، همیشه یک سوال را کنار خودت داشته باش:

«چقدر از چیزی که خواندم واقعا فهمیدم؟»

چطور تندخوانی را تمرین کنیم؟

برای شروع، روزانه 10 تا 15 دقیقه تمرین کافی است.

یک برنامه ساده:

روز اول تا سوم:
یک متن ساده انتخاب کن و سرعت فعلی مطالعه ات را بررسی کن.

روز چهارم تا هفتم:
خواندن گروهی کلمات و استفاده از راهنمای چشم را تمرین کن.

هفته دوم:
پیش خوانی، سوال سازی و تشخیص کلمات کلیدی را به مطالعه اضافه کن.

هفته سوم:
سرعت مطالعه را کمی افزایش بده و بعد میزان درک مطلب را بررسی کن.

در تمام این مراحل، کیفیت مطالعه را فدای سرعت نکن.

اشتباهات رایج در تندخوانی

تلاش برای حذف کامل صدای ذهنی

سرعت دادن بیش از حد به مطالعه

برگشت نکردن به متن حتی زمانی که مطلب را نفهمیده ایم

تمرکز فقط روی تعداد کلمات یا صفحات

استفاده از تکنیک یکسان برای همه کتاب ها

تمرین تندخوانی در زمانی که خسته یا حواس پرت هستیم

فکر کردن به اینکه تندخوانی باید در چند روز نتیجه چشمگیر ایجاد کند

واقعیت این است که افزایش سرعت مطالعه یک مهارت است و مثل هر مهارت دیگری به تمرین نیاز دارد.

آیا تندخوانی همیشه باعث یادگیری بهتر می شود؟

خیر.

این نکته بسیار مهم است.

سرعت مطالعه فقط یکی از عوامل مطالعه موثر است. اگر سرعت بیش از حد افزایش پیدا کند، ممکن است درک مطلب، یادگیری عمیق و یادآوری اطلاعات کاهش پیدا کند.

به همین دلیل بهتر است به جای دنبال کردن یک عدد جادویی برای «تعداد کلمات در دقیقه»، روی ترکیب سه عامل تمرکز کنی:

• سرعت مناسب
• درک مطلب
• یادآوری

اگر سرعت مطالعه ات زیاد شده اما چند دقیقه بعد نمی توانی چیزی از متن را توضیح بدهی، احتمالا بیش از اندازه سریع خوانده ای.

جمع بندی

تندخوانی به معنی مسابقه دادن با کتاب نیست.

هدف این است که بتوانی متناسب با نوع متن و هدف مطالعه، سرعت مناسب را انتخاب کنی و زمانت را بهتر مدیریت کنی.

تکنیک هایی مانند پیش خوانی، خواندن گروهی کلمات، استفاده از راهنمای چشم، کاهش بازگشت های غیرضروری، تشخیص کلمات کلیدی، سوال سازی و خلاصه کردن می توانند به بهبود مهارت مطالعه کمک کنند.

اما مهم ترین اصل این است:

سریع خواندن بدون فهمیدن، تندخوانی نیست.

اگر بتوانی کمی سریع تر بخوانی و در عین حال مفهوم اصلی را بفهمی و بعدا آن را به خاطر بیاوری، آن وقت واقعا یک قدم به مطالعه موثرتر نزدیک شده ای.

پس به جای اینکه از خودت بپرسی «چطور یک شبه تندخوان شوم؟»، بهتر است بپرسی:

«چطور می توانم با تمرکز بیشتر، زمان کمتر و درک بهتر مطالعه کنم؟»

همین تغییر نگاه می تواند شروع خوبی برای بهتر شدن مهارت مطالعه باشد.

منابع علمی پیشنهادی:

Rayner، K.، Schotter، E. R.، Masson، M. E. J.، Potter، M. C.، & Treiman، R. (2016). So Much to Read، So Little Time: How Do We Read، and Can Speed Reading Help? Psychological Science in the Public Interest.

National Reading Panel. (2000). Teaching Children to Read: An Evidence-Based Assessment of the Scientific Research Literature on Reading and Its Implications for Reading Instruction.

American Psychological Association؛ منابع مرتبط با مطالعه، یادگیری و مهارت های شناختی.